Âlimlerin iktidarla ilişkileri nasıldı, sorusuna cevap bulmak amacıyla

kaleme aldığımız bu çalışmada dönemin etkili olan dört âlimini inceledik.

Bu dört âlim de yaşadıkları dönemden itibaren İslâm ilim geleneğinde

önemli bir yere sahipler… Bunları yöneticilerle ilişkileri çerçevesinde ele

alırsak, yöneticiye isyan edenden, yöneticilerle işbirliği yapana farklı

pozisyonlarda durmuşlardır.

Bunlardan daha önce emrinde çalıştığı Haccâc’a isyan eden ve bu sebeple

idam edilen Saîd b. Cübeyr, ele aldığımız âlimler içinde çatışmayı tercih

etmiş ya da buralara sürüklenmiş görünüyor.

Yöneticilerle mesafeli olmaya önem gösteren, zaman zaman söylemleriyle

onları rahatsız eden, ancak kendisi için belirlediği ilkesel muhalif tutumu

daha ileriye götürmeyen bir âlim olarak Saîd b. Müseyyeb, incelediğimiz

ikinci âlim oldu.

Ele aldığımız üçüncü âlim olan Hasan-ı Basrî, yaşadığı dönemdeki siyasi

çalkantıya direnen, zaman zaman yöneticileri eleştirse de muhalif bir

pozisyon ortaya koymaktan kaçınan bir kişilikti.

Dördüncü âlim olan Zührî, yöneticilerin yanında elde ettiği itibar ve

onlarla yaptığı işbirliğiyle tanınır. Ancak onun da durduğu bir nokta

olduğunu gösteren rivayetler var.

Bu dört âlimin iktidarla ilişkilerini incelemek, bizim için öğretici oldu.

Dönemi, insanların beklentisi, kendileri için belirledikleri konum ve

kurdukları ilişki üzerinden okumamız, çoğu zaman tarihî olayların

yorumlanmasında ihmal ettiğimizi gördüğümüz insan psikolojisi, kişisel

tercihler ve korkular gibi etkenleri görmemizi sağladı.